Chabana là gì? Hành trình từ Ikebana đến nghệ thuật hoa trà Chabana

Trong không gian tĩnh mịch của một buổi trà đạo, bên cạnh hương trà nồng nàn và tiếng nước sôi reo nhẹ như tiếng gió qua rặng thông, ánh nhìn của trà nhân thường sẽ dừng lại ở góc trang trọng nhất của phòng trà (Tokonoma). Tại đó, một nhành hoa mộc mạc, thanh tao đang lặng lẽ tỏa sáng. Đó chính là Chabana – nghệ thuật cắm hoa dành riêng cho trà đạo.

Ikebana là gì?

Ikebana (生け花 – Sinh hoa), còn được biết đến với tên gọi Kado (華道 – Hoa đạo), là nghệ thuật cắm hoa truyền thống lâu đời của Nhật Bản. Không chỉ đơn thuần là việc sắp xếp các bông hoa vào bình để trang trí, Ikebana được nâng tầm thành một lối sống, một hình thức nghệ thuật tinh thần nhằm thể hiện sự trân trọng đối với thiên nhiên và triết lý vũ trụ sâu sắc.

Khác với phong cách cắm hoa phương Tây thường chú trọng vào số lượng, sự đối xứng và màu sắc rực rỡ để lấp đầy khoảng trống, Ikebana tôn thờ sự tối giản, cấu trúc bất đối xứng và không gian trống.

Trong một tác phẩm Ikebana, người nghệ sĩ không chỉ sử dụng hoa, mà còn kết hợp hài hòa giữa cành cây, lá chọn lọc, rêu, và thậm chí là cả những cành củi khô để tôn vinh toàn bộ vòng đời của thực vật (từ mầm non, hoa nở rộ cho đến lúc tàn phai).

Một bình hoa Ikebana tiêu chuẩn thường được xây dựng dựa trên cấu trúc hình tam giác, đại diện cho ba yếu tố tối cao:

• Thiên (Trời): Cành chính cao nhất, hướng lên trên.
• Địa (Đất): Cành ngắn nhất, đặt ở dưới đáy làm nền tảng.
• Nhân (Con người): Cành có độ cao trung gian, đóng vai trò kết nối giữa Trời và Đất.

Ikebana có cội nguồn từ thế kỷ thứ VI, ban đầu xuất phát từ nghi thức dâng hoa lên Đức Phật trong các ngôi chùa Phật giáo cổ.

Qua nhiều thế kỷ, nghệ thuật này dần thoát ly khỏi không gian tôn giáo để đi vào đời sống của tầng lớp quý tộc, các võ sĩ (Samurai), rồi lan tỏa ra toàn bộ đời chúng Nhật Bản. Đến thế kỷ thứ XV – XVI, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của Trà đạo, các trường phái Ikebana bắt đầu phân hóa rõ rệt để phù hợp với từng không gian thưởng lãm khác nhau.

Chabana là gì?

Chabana (茶花), dịch theo nghĩa đen trong tiếng Nhật có nghĩa là “Hoa trà”, là nghệ thuật cắm hoa được sáng tạo dành riêng cho không gian trà thất của các buổi trà đạo. Đây là một nhánh nghệ thuật đặc biệt được phát triển và tách biệt ra từ cái nôi nghệ thuật cắm hoa truyền thống lâu đời Ikebana.

Khác với sự lộng lẫy, cầu kỳ hay cấu trúc nghiêm ngặt của Ikebana, Chabana thấm nhuần triết lý Wabi-Sabi – vẻ đẹp của sự giản đơn, mộc mạc và vô thường. Nghệ thuật này tôn thờ nguyên tắc cốt lõi do bậc thầy trà đạo Sen no Rikyu khởi xướng: “Hãy cắm hoa như khi chúng ở ngoài đồng nội”.

Một bình hoa Chabana tiêu chuẩn luôn hướng tới sự khiêm nhường:

• Tối giản đến tận cùng: Thường chỉ gồm một bông hoa duy nhất e ấp kết hợp với một nhành lá hoặc một ngọn cỏ dại.
• Tôn trọng tính thời vụ: Hoa được chọn luôn là những loài hoa đang nở rộ ngoài tự nhiên theo đúng mùa (xuân, hạ, thu, đông). Chúng thường được hái ngay trong vườn nhà hoặc ngắt trên cung đường đi dạo hàng ngày của trà sư.
• Hương sắc khiêm nhường: Chabana tuyệt đối không dùng những loài hoa có màu sắc quá sặc sỡ hay mùi hương quá nồng. Lý tưởng nhất là hoa không có mùi hoặc chỉ thoang thoảng một tầng hương dịu nhẹ để không làm ảnh hưởng đến trải nghiệm thưởng trà của khách.

Trong không gian tĩnh lặng của trà thất, bình hoa Chabana thường được trân trọng đặt tại góc Tokonoma (thềm hốc tường trang trọng trong phòng trà). Vai trò của nó không phải là để trang trí phô diễn, mà là: Tôn vinh buổi trà lễ, Sợi dây kết nối thiên nhiên và Tinh thần Nhất kỳ nhất hội.

Bố cục Chabana luôn đơn giản và thường chỉ nên bao gồm một vài bông hoa hoặc cành đang nở. Thường thì bạn sẽ chỉ thấy một bông hoa đơn độc nở rộ duyên dáng từ bình hoa hoặc ống tre. Tuy nhiên, nếu bạn chọn thêm nhiều hoa hơn, hãy luôn làm theo số lượng lẻ (ba, năm, bảy…).
Những bông hoa lớn nhất nên luôn được cắm ở mép bình, trong khi những bông hoa mỏng hoặc dài có thể được cắm ở giữa bình.

Sử dụng hình dạng và độ dài tương phản để thêm nét cá tính và sự hấp dẫn cho các cách sắp xếp. Không giống như bó hoa phương Tây, trong chabana luôn sử dụng sự đối lập. Sáu vật dụng chính trong cắm hoa là: bình hoa, giỏ đan, lọ hoa, đĩa, bát và ống tre.

Sự khác biệt giữa Ikebana và Chabana

Hành trình từ Ikebana đến nghệ thuật hoa trà Chabana

Nghệ thuật Chabana không tự nhiên sinh ra, nó là kết quả của một quá trình tiến hóa tâm thức và triết học kéo dài nhiều thế kỷ, bắt nguồn từ nghệ thuật cắm hoa truyền thống Ikebana.

Bước khởi đầu từ Rikka (Ikebana sơ khai)

Ikebana (Sinh hoa) ra đời từ thế kỷ thứ VI, ban đầu là những bình hoa dâng Phật trong các ngôi chùa, sau đó phát triển thành phong cách Rikka (Lập hoa). Rikka vô cùng đồ sộ, nghiêm ngặt và lộng lẫy. Nó đòi hỏi những chiếc bình lớn, sử dụng hàng chục cành hoa, nhánh cây được sắp xếp cầu kỳ để mô phỏng lại vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên, của các dãy núi thiêng hay các triết lý vũ trụ phức tạp. Phong cách này mang tính trình diễn và thể hiện quyền lực, sự giàu có của tầng lớp quý tộc, võ sĩ thời bấy giờ.

Sự dịch chuyển sang Nageire (Hoa thả)

Đến thế kỷ XV – XVI, khi trà đạo bắt đầu hình thành và chịu ảnh hưởng sâu sắc của Thiền tông, các trà sư nhận ra rằng sự rực rỡ, phô trương của Rikka hoàn toàn phá vỡ sự tĩnh lặng cần có của một phòng trà. Từ đó, phong cách Nageire (Hoa thả) xuất hiện. “Nageire” có nghĩa là ném vào, thả vào. Người ta bắt đầu cắm hoa một cách tự nhiên hơn, ít sắp đặt hơn, để hoa tự tìm chỗ đứng trong bình một cách phóng khoáng.

Sự hoàn thiện của Chabana dưới bàn tay bậc thầy Sen no Rikyu

Hành trình chuyển dịch này đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ XVI nhờ Sen no Rikyu – vị trà sư vĩ đại nhất lịch sử Nhật Bản, người đặt nền móng cho triết lý Wabi-Sabi (vẻ đẹp của sự giản đơn, mộc mạc và vô thường).

Chính Rikyu đã đúc kết tinh thần của trà đạo qua câu nói nổi tiếng: “Trà chỉ đơn thuần là đun nước, pha trà và uống”. Và với hoa, ông tối giản nó đến tận cùng bằng quy tắc: “Hãy cắm hoa như khi chúng ở ngoài đồng nội”. Kể từ khoảnh khắc đó, Chabana chính thức tách ra khỏi cái bóng của Ikebana, trở thành một loại hình nghệ thuật độc lập, mang theo linh hồn của Thiền và Trà.

Triết lý sâu sắc đằng sau một nhành hoa Chabana

Trân trọng cái đẹp nguyên bản: Chabana không dùng hoa trồng trong nhà kính, hoa lai tạo hay những loài hoa quá thơm, quá rực rỡ (như hoa hồng, hoa mẫu đơn). Trà nhân chọn những bông hoa dại, hoa nở theo mùa ngoài tự nhiên. Sắc hoa phản ánh chính xác thời gian thực tại: một nhành hoa nở rộ vào mùa xuân, hay một chiếc lá chớm vàng vào mùa thu.

Tinh thần Nhất kỳ nhất hội (Ichigo Ichie): Một bông hoa cắt từ vườn vào phòng trà chỉ sống được trong vài giờ đồng hồ của buổi tiệc trà rồi sẽ héo úa. Sự ngắn ngủi đó nhắc nhở người thưởng trà về tính vô thường của cuộc đời, thúc giục họ trân trọng từng khoảnh khắc hiện tại.

Sự đối thoại tĩnh lặng: Trong phòng trà tối giản, không gian trống trải (Khoảng trống – Ma) xung quanh nhành hoa giúp tâm trí con người dịu lại. Nhìn vào nhành hoa cô độc, ta không nhìn thấy kỹ thuật của người cắm, mà thấy được sức sống mãnh liệt và vẻ đẹp tự nhiên tự thân của nó.

Kết luận

Hành trình từ Ikebana đến Chabana là hành trình đi từ cái phức tạp đến cái tối giản, từ sự phô diễn bên ngoài đến việc quay về soi rọi nội tâm. Chabana dạy chúng ta rằng: vẻ đẹp vĩ đại nhất đôi khi lại ẩn giấu trong những điều bình dị nhất. Một nhành hoa dại nép mình bên góc phòng trà không cố gắng thu hút sự chú ý, nhưng lại có sức mạnh làm lay động và xoa dịu những tâm hồn đang mệt mỏi giữa dòng đời hối hả.

Bách Liên tổng hợp