Thanh Minh Thượng Hà Đồ – Đỉnh cao của nghệ thuật phối cảnh phương Đông

Trong dòng chảy ngàn năm của hội họa thế giới, nếu phương Tây có “Mona Lisa” của Leonardo da Vinci là biểu tượng của sự bí ẩn, thì phương Đông có “Thanh Minh Thượng Hà Đồ” của Trương Trạch Đoan là biểu tượng của sự kỳ vĩ. Không chỉ là một bức tranh, đây là một tư liệu lịch sử đắt giá, một kiệt tác kiến trúc và trên hết là đỉnh cao của nghệ thuật phối cảnh phương Đông mà đến tận ngày nay, giới nghệ thuật vẫn không ngừng kinh ngạc.

Thanh Minh Thượng Hà Đồ – Cuốn phim tài liệu bằng lụa

“Thanh Minh Thượng Hà Đồ” của Trương Trạch Đoan được vẽ trên một cuộn giấy dài hơn 5 mét (kích thước 24,8 x 528,7cm), mô tả tổng cộng 814 nhân vật, 20 phương tiện đi lại, 60 con vật và 170 cây cối. Tranh mô tả tỉ mỉ và chi tiết cảnh sinh hoạt thường nhật quanh bờ sông của người dân Trung Quốc đời Tống, nơi được cho là cố đô Biện Kinh (nay là thành phố Khai Phong, thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).

Trong lịch sử hội họa Trung Quốc, đây là tác phẩm huyền thoại, được nhiều danh họa vẽ lại. Trên thế giới hiện có khoảng 100 phiên bản của các tác giả ở những triều đại khác nhau, đều bắt nguồn từ tác phẩm của Trương Trạch Đoan. Trong đó, phiên bản của họa sĩ cung đình thời Thanh đồ sộ nhất.

Tuy nhiên, điều làm nên giá trị bất tử của bức tranh không nằm ở số lượng nhân vật, mà ở cách họa sĩ sắp xếp chúng trong một không gian trải dài vô tận. Đó là lúc nghệ thuật phối cảnh phương Đông lên tiếng.

Giải mã nghệ thuật “Tán điểm thấu thị” (Phối cảnh đa điểm)

Điểm khác biệt lớn nhất giữa hội họa phương Đông và phương Tây thời bấy giờ nằm ở “điểm nhìn”. Trong khi phương Tây trung thành với phối cảnh một điểm tụ (tạo chiều sâu như nhìn qua một khung cửa cố định), thì Thanh Minh Thượng Hà Đồ sử dụng kỹ thuật Tán điểm thấu thị.

Góc nhìn di động

Trong bức tranh này, tiêu điểm không nằm cố định. Khi bạn cuộn mở bức tranh từ phải sang trái, mắt bạn di chuyển theo nhịp bước chân của một người lữ hành. Bạn không đứng ngoài quan sát; bạn đang “đi bộ” trong tranh.

• Ở đoạn đầu, bạn đứng giữa vùng ngoại ô thanh bình.
• Ở đoạn giữa, bạn đứng trên nhịp cầu Hồng Kiều sầm uất.
• Ở đoạn cuối, bạn đã lọt thỏm giữa những lầu gác uy nghi trong nội thành.

Góc nhìn từ trên cao

Họa sĩ đã chọn một góc nhìn nghiêng từ trên cao nhìn xuống. Phối cảnh này cho phép người xem quan sát được đồng thời mặt trước, mặt bên và cả các hoạt động diễn ra bên trong những ngôi nhà hay khoang tàu. Đây là cách xử lý không gian thông minh, giúp giải quyết bài toán “nhồi nhét” hàng nghìn chi tiết mà không gây cảm giác ngột ngạt hay mất cân đối.

Cấu trúc ba hồi của một bản giao hưởng không gian

Bức tranh được chia làm ba phần rõ rệt, mỗi phần lại mang một sắc thái phối cảnh riêng biệt, dẫn dắt cảm xúc người xem như một bản nhạc:

Phần 1: Ngoại ô yên bình – Sự thư giãn của thị giác

Những nét vẽ đầu tiên đưa ta đến với khung cảnh nông thôn. Phối cảnh ở đây thưa thớt với những rặng liễu, đường mòn và những đoàn người thong dong dắt lạc đà vào thành. Không gian mở rộng giúp người xem chuẩn bị tâm thế trước khi bước vào sự náo nhiệt phía sau.

Phần 2: Bến sông và Hồng Kiều – Cao trào của nghệ thuật phối cảnh

Cây cầu gỗ hình vòm (Hồng Kiều) là “trái tim” của bức tranh. Tại đây, kỹ thuật phối cảnh đa điểm phát huy tác dụng tối đa. Người xem có thể thấy được sự nguy cấp của con tàu sắp va vào cầu, sự hốt hoảng của người trên bờ và vẻ thản nhiên của những kẻ đang ngồi quán trà trên cao. Mọi góc nhìn được lồng ghép tinh tế, tạo nên một sự hỗn loạn có tính toán.

Phần 3: Nội thành sầm uất – Sự tinh xảo của kiến trúc

Khi vượt qua cổng thành, phối cảnh chuyển sang đặc tả kiến trúc. Kỹ thuật Giới họa (vẽ bằng thước) được sử dụng để tạo nên các đường nét cứng cáp của các tửu lâu, hiệu thuốc và tiệm trà. Dù hàng quán san sát, nhưng nhờ cách phối cảnh lớp chồng (overlap), chiều sâu của phố thị hiện lên vô cùng chân thực.

“Giới họa” và sự chính xác của tỷ lệ

Trong nghệ thuật phối cảnh phương Đông cổ đại, Giới họa là một công cụ hỗ trợ đắc lực. Trương Trạch Đoan đã sử dụng thước để vẽ các đường thẳng của tàu thuyền và nhà cửa, đảm bảo rằng dù tiêu điểm có di chuyển, các quy luật về hình học vẫn được bảo toàn. Điều này giúp bức tranh đạt đến độ thực tế (realism) cực cao, khiến các nhà kiến trúc học ngày nay vẫn có thể dựa vào đó để phục dựng lại kinh thành nhà Tống.

Thanh Minh Thượng Hà Đồ trong văn hóa trà đạo và gốm sứ

Thử thách bẻ cong không gian

Khi vẽ lại cảnh Thượng Hà Đồ trên ấm trà hay chén trà, các nghệ nhân phải điều chỉnh lại phối cảnh sao cho khi người thưởng trà xoay chén, câu chuyện không bị ngắt quãng. Mỗi góc xoay phải mở ra một tiêu điểm mới, giống như đang cuộn mở bức họa trên lụa năm xưa.

Sự tĩnh lặng giữa phố thị

Thưởng trà cùng một bộ trà cụ vẽ tích Thượng Hà Đồ là một trải nghiệm “thiền giữa đời thực”. Nhìn vào sự náo nhiệt của hơn 800 con người trong tranh, người trà nhân lại tìm thấy sự tĩnh lặng trong tâm hồn. Đó là sự đối lập thú vị giữa vẻ ngoài phồn hoa và nội tại bình yên.

Tại sao “Thanh Minh Thượng Hà Đồ” là chuẩn mực của cái đẹp bền vững?

Bức tranh tồn tại qua hàng thiên niên kỷ không chỉ vì giá trị lịch sử, mà vì nó chạm đến khao khát của con người về một thế giới hài hòa. Phối cảnh phương Đông trong tranh không nhằm mục đích “đánh lừa” thị giác về chiều sâu, mà nhằm mục đích bao quát toàn vẹn sinh mệnh.

Mỗi nhân vật trong tranh, dù chỉ nhỏ bằng hạt đậu, đều có một số phận, một công việc và một vị trí không thể thay thế. Đó chính là triết lý nhân văn sâu sắc ẩn sau những nét cọ tài hoa.

Thanh Minh Thượng Hà Đồ mãi mãi là đỉnh cao của nghệ thuật phối cảnh phương Đông – một kỹ thuật không chỉ dựa vào đôi mắt mà dựa vào sự tự do của tâm trí. Nó dạy chúng ta cách quan sát thế giới một cách tổng thể, đa chiều và đầy lòng trắc ẩn.

Bách Liên tổng hợp