Quan Diêu – Tuyệt tác gốm sứ hoàng gia và hành trình gìn giữ tinh hoa

Trong hệ thống “Ngũ Đại Danh Diêu” thời Tống, Quan Diêu giữ một vị thế độc tôn đúng như tên gọi của nó – “Gốm của nhà quan” hay gốm ngự dụng dành riêng cho hoàng đế. Không phô trương bằng màu sắc rực rỡ, Quan Diêu chinh phục giới mộ điệu bằng vẻ đẹp thâm trầm, cốt cách thanh tao và những đường vân rạn mang đậm triết lý nhân sinh. Hãy cùng Bách Liên khám phá vẻ đẹp của dòng gốm quyền quý bậc nhất này.

Gốm Quan Diêu là gì?

Quan diêu (Guan ware – Kuan ware– 定窯 – Đồ gốm quan) là gốm sản xuất được điều hành bởi quan chức triều đình nhà Tống ( thế kỷ 12 – 13) và ở thời gian đầu với sản lượng hạn chế chủ yếu dùng trong triều chính (ngự dụng).

Vì hàm lượng chất sắt cao trong đất sét nên cốt gốm Quan thường có màu đen, lớp men phủ dày, trong và có màu xanh xám nhạt. Gốm sứ  Quan sau này được các nhà sưu tập nhóm vào một trong năm ” loại gốm sứ  ngự dụng đúng danh nghĩa”. Cũng giống như loại gốm men Celadon Lung-ch’uan ( Lonquan – men không rạn) , dòng sứ  Quan rất được triều đình Thanh ngưỡng mộ và giao cho các xưỡng gốm Cảnh Đức Trấn tái sản xuất mô phỏng lại.

Có 2 khu vực lò Quan diêu, lò đích Quan diêu ở Biện kinh và lò làm sau ở thời Nam Tống ở Hàng Châu. Hàng Châu Quan diêu còn gọi là Nội diêu có các dạng men nguyệt bạch, phấn thanh, mễ hoàng (vàng gạo), men rạn kiểu băng liệt, có ẩn văn chìm như móng chim ưng, hay có hình hoa bướm, thú.

Gốm men rạn Quan Diêu và Ca Diêu là vẫn có lẫn lộn chưa thống nhất mặc dầu thông thường người ta cho rằng: với dạng đường rạn màu nâu đen đan xen rộng là dòng sứ Quan và với dạng 2 loại đường rạn nứt đan vào nhau  như sợi chỉ màu vàng và chỉ màu nâu đỏ thường liệt vào dòng sứ Ca.

Mục đích duy nhất của Quan Diêu là phục vụ các nghi lễ hoàng gia và nhu cầu thưởng lãm của hoàng đế. Chính vì vậy, quy trình tuyển chọn sản phẩm cực kỳ khắt khe: những món đồ có một chút tì vết đều bị đập bỏ và chôn lấp, không bao giờ được phép lưu lạc ra ngoài dân gian.

Đặc điểm nhận diện của Quan Diêu

Sức hút của Quan Diêu không nằm ở họa tiết vẽ tay mà nằm ở cấu trúc men và cốt gốm. Các nghệ nhân thường nhắc đến Quan Diêu qua cụm từ kinh điển: “Tử khẩu thiết túc”.

Tử khẩu thiết túc (Miệng tía chân sắt)

Đây là đặc trưng quan trọng nhất để nhận diện Quan Diêu chính tông:

• Thiết túc (Chân sắt): Cốt gốm Quan Diêu chứa hàm lượng sắt rất cao. Khi nung, phần chân đế không tráng men sẽ oxy hóa thành màu đen xám như sắt nguội.
• Tử khẩu (Miệng tía): Lớp men trên vành miệng bình hoặc chén thường mỏng hơn, khiến màu sẫm của cốt gốm ánh lên qua lớp men, tạo thành một đường viền màu tím nhẹ hoặc nâu tía vô cùng tinh tế.

Men dày như mỡ và sắc xanh huyền bí

Men Quan Diêu được tráng nhiều lớp (có khi lên tới 3-4 lớp), tạo nên một bề mặt dày, mịn và mướt như mỡ đông hoặc ngọc bích. Màu sắc chủ đạo của Quan Diêu thường là:

• Thanh hà: Xanh nhạt như nước hồ.
• Phấn thanh: Xanh xám nhạt thanh lịch.
• Nguyệt bạch: Trắng ánh xanh như màu ánh trăng.

Vân rạn “Băng liệt” (Vết nứt của băng)

Không giống như vết rạn của các dòng gốm khác, vân rạn của Quan Diêu to, rõ và có chiều sâu. Các đường rạn đan xen nhau tự nhiên tạo thành hiệu ứng như mặt hồ đóng băng bị nứt, mang lại một vẻ đẹp hoài cổ, tĩnh lặng và không bao giờ trùng lặp.

Giá trị văn hóa của gốm Quan Diêu – Đỉnh cao của triết lý tối giản

Quan Diêu là hiện thân của gu thẩm mỹ quý tộc thời Tống – thời kỳ mà con người tôn thờ sự tự nhiên và giản đơn tuyệt đối.

• Vẻ đẹp không lời: Quan Diêu không cần hoa văn, vẻ đẹp của nó nằm ở hình dáng (khí dáng) cân đối và sự biến hóa của lớp men.
• Tinh thần Thiền định: Việc ngắm nhìn những đường rạn trên một chiếc chén Quan Diêu giúp người thưởng trà tìm thấy sự an nhiên, chấp nhận những vết nứt của thời gian như một phần của cái đẹp hoàn hảo.

Tại sao người sành trà chọn Quan Diêu?

• Sự quý phái thầm lặng: Phù hợp với những người yêu thích sự sang trọng nhưng không phô trương.
• Càng dùng càng đẹp: Lớp men dày của Quan Diêu sẽ trở nên bóng mướt hơn sau thời gian dài được “nuôi” bằng nước trà.
• Giá trị di sản: Sở hữu Quan Diêu là cách bạn kết nối với nền văn hóa gốm sứ hoàng gia rực rỡ nhất.

Kết luận

Quan Diêu mãi mãi là một tượng đài trong lòng những người yêu gốm sứ. Giữa thế giới đầy sắc màu, vẻ thâm trầm của Quan Diêu như một nốt trầm mặc, nhắc nhở chúng ta về giá trị của sự cốt lõi và thanh cao.

Bách Liên tổng hợp