Con đĩ đánh bồng – Giải mã cái tên “lạ” trong kho tàng múa cổ Thăng Long

Trong kho tàng nghệ thuật dân gian của đất kinh kỳ, có những cái tên nghe qua khiến người ta phải giật mình, nhưng khi đi sâu vào tìm hiểu lại là cả một bầu trời di sản. “Con đĩ đánh bồng” chính là một trường hợp như thế – một điệu múa cổ thanh cao, chứa đựng cái hóm hỉnh, phóng khoáng và cốt cách rất riêng của người Thăng Long xưa.

Hãy cùng Bách Liên giải mã sức hút của điệu múa “trai giả gái” độc nhất vô nhị này.

Giải mã cái tên: Sự hiểu lầm của ngôn ngữ hiện đại

Với ngôn ngữ thời nay, từ “đĩ” mang sắc thái tiêu cực. Thế nhưng, trong từ điển văn hóa dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ xưa:

• “Đĩ”: Là cách gọi dân dã dành cho những người làm nghề xướng ca, nghệ nhân biểu diễn (tương tự như cách gọi “Đào” hay “Cô đầu”).
• “Bồng”: Là tên một chiếc trống nhỏ có tang thắt lại ở giữa (trống bồng), được đeo trước bụng.

Vì vậy, “Con đĩ đánh bồng” thực chất là cụm từ để chỉ những người nghệ sĩ vừa múa, vừa vỗ trống bồng phục vụ hội làng. Cái tên ấy mộc mạc, gần gũi như chính hơi thở của xóm làng Việt Nam thế kỷ trước.

Đặc quyền của phái mạnh: Khi nam nhân “má đỏ môi hồng”

Điểm thú vị và gây tò mò nhất của điệu múa này chính là: Chỉ dành riêng cho đàn ông. Dù hóa thân thành những cô gái mớ ba mớ bảy, khăn mỏ quạ lả lướt, nhưng tuyệt nhiên không có bóng dáng phụ nữ trong đội múa.

Trong mỗi lần hội làng Triều Khúc, ít nhất phải có 6 “con đĩ” nhảy điệu múa bồng. Họ đều phải là trai tân chưa vợ, mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, tươi tắn, ngoan ngoãn, con nhà gia giáo. Mặt hoa da phấn, môi son, má hồng, mặc đồ giả gái, khoác trống bồng trước ngực, nhảy những điệu múa phải cực kỳ lả lơi, quấn quýt bên nhau.

Điệu múa đánh bồng cực phóng khoáng, dứt khoát mạnh mẽ, nhưng cũng rất mềm mại, linh hoạt. Chỉ có mấy động tác đơn giản như xoay tròn, dựa lưng, úp mặt vào ngực nhau nhưng quả thực mang cái dáng dấp, kiểu cách mà không phải ai cũng bắt chước được.

Trong điệu múa, họ phải thể hiện được cái “lẳng” nghệ thuật. Đó là những cái liếc mắt sắc lẹm, nụ cười chúm chím và những động tác uốn lượn, lắc hông điêu luyện. Dù giả gái, nhưng ẩn sâu trong đó vẫn là sự khỏe khoắn, nhịp nhàng của những người con trai đất Việt.

Huyền tích từ thời Bố Cái Đại Vương

Tục xưa kể rằng, vào thế kỷ thứ 8, Vua Phùng Hưng Bố Cái Đại Vương tập kết các nghĩa sĩ tại làng Triều Khúc để bao vây đạo quân nhà Đường. Để khích động tướng sĩ và cũng là để giải trí cho nghĩa quân, Nhà vua đã cho binh lính đóng giả làm gái, ăn mặc sặc sỡ và đeo trống múa bồng.

Kể từ đó, hàng năm vào mùa xuân, từ ngày 9 đến 12 tháng Giêng Âm lịch, dân làng lại tổ chức lễ hội rước Thành Hoàng Phùng. Trong lễ rước trang trọng, lễ hội của cả làng có nhiều nghi thức từ xưa truyền lại. Đặc biệt, rất nhiều điệu múa được tổ chức linh đình, hấp dẫn và thu hút người xem. Quan trọng nhất là điệu múa trống bồng hay còn gọi là múa “con đĩ đánh bồng”. 

Ý nghĩa nhân văn: Âm dương hòa hợp

Hội làng Triều Khúc được đánh giá là vẫn giữ được nét nguyên sơ nhất của lễ hội truyền thống, nó mang cốt cách, nét đẹp tâm linh của Thủ đô ngàn năm văn hiến. Theo truyền thuyết thì hội làng là lễ Tức vị (tức lễ lên ngôi) của Phùng Hưng. Một đám rước long trọng, với đầy đủ nghi lễ cần thiết rước mũ áo hoàng đế của Phùng Hưng từ đình Sắc về đình Đại.

Các cụ già, những chàng trai, cô gái làng ăn mặc đẹp theo đúng nghi thức hội lễ: Quần lụa, áo the, áo gấm, hài thêu hoa văn cầu kì, rực rỡ. Đoàn khiêng kiệu toàn những thanh niên trai tráng chưa vợ, vừa rước kiệu, nghi trượng che lọng vàng, lọng tía… vừa múa hát các điệu múa cổ như: Múa trống bồng, múa sênh tiền trong tiếng nhạc réo rắt của đội nhạc phụ hoạ. Điều đặc biệt ở đám rước này, người rước hai bên vừa đi vừa ngoảnh mặt vào nhau.

Khi đám rước đến nơi, các bô lão kính cẩn đọc văn tế, làm lễ dâng hương, mở hòm sắt lấy bút và chính thức bắt đầu cuộc tế lễ. Ngoài phần lễ còn có phần hội rộn ràng hơn với các điệu múa cổ như: Múa rồng, múa lân, múa sênh tiền, múa bồng và múa chạy cờ.

Không chỉ đơn thuần là giải trí, điệu múa “Con đĩ đánh bồng” mang đậm triết lý phồn thực:

• Sự giao thoa: Hình ảnh nam giới trong hình hài nữ giới tượng trưng cho sự hòa hợp âm dương – gốc rễ của sự sinh sôi, nảy nở.
• Lời cầu chúc: Người dân xem múa Bồng để cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình ấm no.
• Cái “ngông” Tràng An: Nó cho thấy một góc nhìn đầy phóng khoáng, xóa tan những lễ giáo khắt khe, nơi con người được sống hết mình, vui hết mình trong không gian văn hóa cộng đồng.

Bách Liên tổng hợp