Ca Diêu – Tuyệt tác gốm sứ hoàng gia và hành trình gìn giữ tinh hoa

Trong thế giới cổ vật, Ca Diêu luôn là một ẩn đố đầy quyến rũ. Không rực rỡ sắc màu, không cầu kỳ hoa văn, Ca Diêu chinh phục nhân gian bằng những vết rạn nứt “độc bản” — nơi cái khiếm khuyết trở thành đỉnh cao của vẻ đẹp. Được tôn vinh là một trong năm lò gốm vĩ đại nhất thời Tống, Ca Diêu mang trong mình cốt cách của một bậc hiền triết thâm trầm. Hãy cùng Bách Liên giải mã hành trình di sản của dòng gốm “rạn nứt” huyền thoại này.

Gốm Ca Diêu là gì?

“Ca Diêu” (哥窑 / Ge ware/ Ge Kiln/ Long Tuyền diêu) là một trong năm lò nổi danh thời Tống, có địa vị vô cùng quan trọng trong lịch sử gốm sứ. Phôi Ca Diêu thường màu vàng nâu. Men là loại men sữa đục không trong, mặt men ánh một lớp bóng láng. Màu men thường là vàng nhạt hoặc xám xanh, vân men rạn chia nhiều mảnh to nhỏ đan xen. Sau khi nhuốm màu, mảnh to sẽ có màu nâu đậm, mảnh nhỏ màu vàng nâu, còn gọi là “sợi sắt tơ vàng”, “mảnh vỡ hoa mai vân mực”, “vân gân lá”, “mảnh vỡ văn võ”… Đây là một trong những đặc trưng của Ca Diêu truyền đời.

Cái tên Ca Diêu (nghĩa là “Lò của người anh”) gắn liền với một truyền thuyết cảm động tại vùng Long Tuyền, Chiết Giang thời Nam Tống. Chuyện kể về hai anh em nhà họ Chương cùng nghề làm gốm. Người em (Đệ Diêu) tài hoa, khiến người anh (Ca Diêu) không khỏi bị so sánh. Trong một lần vì sơ ý (hoặc do sự can thiệp của người em theo một vài dị bản), lò nung của người anh bị làm nguội đột ngột, khiến toàn bộ mẻ gốm ra đời với những vết rạn nứt chằng chịt. Thay vì tuyệt vọng, người anh đã thử bôi mực vào những vết nứt ấy và ngỡ ngàng nhận ra một vẻ đẹp kỳ ảo chưa từng có. Từ đó, dòng gốm men rạn Ca Diêu ra đời và trở thành vật phẩm tiến vua.

 Đồ sứ Ca diêu có hai loại bụng sứ và bụng cát. Thành bụng dày mỏng khác nhau, màu sắc cũng có loại màu ghi sẫm hoặc màu vàng. Do các lớp men rất mỏng làm cho bên ngoài vật càng trơn mịn hơn. Màu men chủ đạo là màu xanh xám, cũng có loại xanh trắng, xanh ngọc, màu be, phần đáy dùng dụng cụ chuyên dụng để nung, sau đó được bôi một lớp chất bảo vệ màu tím đỏ, tím đen. Nhà Minh, Thanh về sau cũng làm giả rất nhiều đồ sứ Ca diêu, hầu hết là các đồ sứ của quan lại Cảnh Đức Trấn. Các đồ sứ giả ở đời vua Thành Hóa giữa thời nhà Minh và thời Ung Chính, Càn Long thời kỳ đầu nhà Thanh đều khá đẹp mắt, nhưng thiếu đi nét thu hút từ sự cổ xưa trầm mặc của nó.

Đặc điểm nhận diện của gốm Ca Diêu

Người sành gốm sứ thường dùng cụm từ “Kim ty thiết tuyến” để nói về linh hồn của Ca Diêu.

Kim ty thiết tuyến (Tơ vàng chỉ sắt)

Đối với các sản phẩm của lò Ca được lưu truyền trong cung, tơ vàng sợi sắt và các mảnh hoa mai có hoa văn bằng mực là những đặc điểm quan trọng, và tác dụng trang trí của nó rất độc đáo. Nó là độc nhất vô nhị trong lịch sử đồ sứ thế giới. Cái gọi là “sợi sắt” dùng để chỉ các lỗ lớn có màu sẫm hơn trên thân dụng cụ, thường có màu nâu đen hoặc đen hơi xanh. “Tơ vàng” dùng để chỉ những vảy mở nhỏ có màu nhạt hơn, thường có màu nâu nhạt hoặc vàng nhạt. Đây là đặc điểm kết cấu tiêu biểu của đồ sứ lò Ca lưu truyền.

Tử khẩu thiết túc (Miệng tía chân sắt)

Giống với Quan Diêu, Ca Diêu cũng sở hữu đặc điểm này do cốt gốm giàu hàm lượng sắt. Phần đế lộ cốt màu đen nâu như sắt hun. Vành miệng sứ men mỏng để lộ sắc tím trầm của cốt gốm bên dưới, tạo nên vẻ cổ kính và uy nghiêm.

Men dày mịn và sắc thái thâm trầm

Men của Ca Diêu có độ bóng mờ, không chói lóa, mang lại cảm giác sâu lắng. Màu sắc thường thấy là:

• Tro xanh: Màu xám tro pha chút xanh nhạt.
• Vàng kem: Màu của gạo nếp già, ấm áp và hoài cổ.

Giá trị văn hóa: Triết lý “Vẻ đẹp từ sự rạn nứt”

Ca Diêu không chỉ là nghệ thuật chế tác, nó còn là sự phản chiếu triết lý phương Đông sâu sắc.

• Sự chấp nhận và thăng hoa: Ca Diêu dạy chúng ta rằng những vết rạn, những khiếm khuyết của thời gian và cuộc đời không đáng sợ. Nếu biết trân trọng và xử lý đúng cách, chúng sẽ trở thành những dấu ấn độc bản quý giá.
• Vẻ đẹp tĩnh lặng (Wabi-sabi): Ca Diêu mang hơi thở của sự tĩnh mịch, rất phù hợp với không gian trà đạo Thiền tông, nơi con người tìm về sự mộc mạc và chân thật.

Tại sao người yêu trà luôn khát khao sở hữu Ca Diêu?

• Càng dùng càng “chín”: Những đường vân rạn của Ca Diêu sẽ dần thay đổi màu sắc theo loại trà bạn uống. Qua năm tháng, chiếc chén sẽ mang dấu ấn cá nhân của riêng bạn.
• Sự bền bỉ kinh ngạc: Dù trông “rạn nứt”, nhưng cốt sứ Ca Diêu cực kỳ cứng và chịu nhiệt tốt, rất thích hợp để pha các loại trà cần nhiệt độ cao.
• Vẻ đẹp không lỗi mốt: Ca Diêu mang vẻ đẹp vượt thời gian, càng nhìn lâu càng thấy cuốn hút, không bị nhàm chán như các sản phẩm công nghiệp.

Kết luận

Ca Diêu là một minh chứng hùng hồn cho việc: “Nghệ thuật đích thực nảy sinh từ những điều không hoàn hảo”. Sở hữu một món đồ Ca Diêu là sở hữu một câu chuyện về sự nỗ lực, tình huynh đệ và triết lý nhân sinh cao đẹp.

Bách Liên tổng hợp